ඩිපෝ ප්‍රොවේරා (Depo-Provera) එන්නත සහ සුනඛ හා බළල් සතුන්ගේ මාරාන්තික ගර්භාෂ ආසාදන (Pyometra Complex)

ශ්‍රී ලංකාව තුළ සුනඛ සහ බළල් සතුන්ගේ ගහනය පාලනය කිරීම සහ ඔවුන්ගේ ඩිම්බ මෝචන චක්‍රය (Estrus Cycle) තාවකාලිකව නැවැත්වීම සඳහා බහුලවම භාවිත වන ක්‍රමයක් වන්නේ Medroxyprogesterone acetate අඩංගු, මිනිසුන් සඳහා නිෂ්පාදිත "ඩිපෝ ප්‍රොවේරා" (Depo-Provera) වැනි දිගුකාලීන ප්‍රොජෙස්ටින් (Long-acting progestins) එන්නත් වර්ගයි. කෙසේ වුවද, මෙම ඖෂධය සතුන් සඳහා භාවිත කිරීමෙන් ඔවුන්ගේ ප්‍රජනක පද්ධතිය තුළ ඇති වන දරුණු ව්‍යාධිවේදයන් (Pathological conditions) පිළිබඳව සාමාන්‍ය සත්ව හිමිකරුවන් තුළ පවතින්නේ ඉතා අවම අවබෝධයකි.

ශ්‍රී ලංකාවේ පශු වෛද්‍ය සායන වෙත දිනපතා රැගෙන එනු ලබන ගැහැණු සතුන්ගේ රෝගී තත්ත්වයන් අතරින් බහුතරයකට හේතුව වී ඇත්තේ, මෙම එන්නත නැවත නැවතත් අවධිමත් ලෙස ලබා දීම නිසා හටගන්නා "සිස්ටික් එන්ඩොමෙට්‍රියල් හයිපර්ප්ලේසියා - පයෝමෙට්‍රා සංකීර්ණය" (Cystic Endometrial Hyperplasia (CEH) - Pyometra Complex) හෙවත් ගර්භාෂය දරුණු ලෙස පැසවීමේ රෝගී තත්ත්වයයි.

ඓතිහාසික පසුබිම සහ ශ්‍රී ලංකාවේ වර්තමාන තත්ත්වය

මෙම ගැටලුවේ ආරම්භය දෙස බැලීමේදී, මීට වසර කිහිපයකට පෙර ශ්‍රී ලංකාවේ මානව සෞඛ්‍ය බලධාරීන් විසින් මහජන සෞඛ්‍ය වැඩසටහන් යටතේ වීදි සුනඛ ගහනය පාලනය කිරීමේ තාවකාලික උපක්‍රමයක් ලෙස මෙම ඩිපෝ ප්‍රොවේරා එන්නත පශු ක්ෂේත්‍රයට හඳුන්වා දෙනු ලැබීය. එහි ඇති පහසුව, වෙළඳපොළ තුළ බහුලව තිබීම සහ ඉතා අඩු පිරිවැය හේතුවෙන්, පසුකාලීනව සාමාන්‍ය සත්ව හිමිකරුවන් ද තම නිවෙස්වල වෙසෙන සතුන් සඳහා මෙය යොදා ගැනීමට පෙළඹුණි.

මෙහිදී ශ්‍රී ලාංකීය සමාජය තුළ අතිශය භයානක මිථ්‍යා මතයක් මුල් බැස ගත්තේය. එනම්, "මාස 6ක පරතරයකින් ඩිපෝ එන්නත් මාත්‍රා (Doses) 3ක් අඛණ්ඩව ලබා දුන් විට, සතා ස්ථිරවම වඳභාවයට (Permanently Sterile) පත්වන" බවයි.

විද්‍යාත්මක සත්‍යතාව: මෙම මතය ප්‍රායෝගිකව සත්‍යයක් වන්නේ සිරුරේ සිදුවන ස්වාභාවික ක්‍රියාවලියක් නිසා නොවේ. අදාළ එන්නත් මාත්‍රා 3 ලබා දී අවසන් වන විට, සතාගේ ගර්භාෂය සම්පූර්ණයෙන්ම කුණුවී, මාරාන්තික ලෙස පැසවා (Pyometra), සත්වයා මරණාසන්න තත්ත්වයට පත්වන බැවිනි. එවැනි තත්ත්වයකදී හදිසි ජීවිතාරක්ෂක සැත්කමක් (Emergency Ovariohysterectomy) මඟින් ගර්භාෂය ඉවත් නොකළහොත් සත්වයා බහු-අවයව අකර්මණ්‍ය වීමෙන් (Multi-organ failure) මිය යයි. සතා "වඳ" වන්නේ ගර්භාෂය අහිමි වීම හෝ සත්වයා මිය යන බැවිනි.

ඩිපෝ ප්‍රොවේරා මඟින් පයෝමෙට්‍රා ඇතිවීමේ යාන්ත්‍රණය (Pathophysiology)

බාහිරින් ලබා දෙන මෙම කෘත්‍රිම හෝමෝනය මඟින් සත්වයාගේ සිරුර තුළ ස්වාභාවිකව පවතින ප්‍රොජෙස්ටරෝන් (Progesterone) මට්ටම දිගුකාලීනව ඉහළ මට්ටමක පවත්වා ගනී. මෙම අඛණ්ඩ හෝමෝන උත්තේජනය නිසා ගර්භාෂ අභ්‍යන්තරය පහත සඳහන් අදියරයන් ඔස්සේ ආසාදනයකට ලක් වේ:

1. සිස්ටික් එන්ඩොමෙට්‍රියල් හයිපර්ප්ලේසියාව (CEH)

ප්‍රොජෙස්ටරෝන් හෝමෝනය මඟින් ගර්භාෂයේ අභ්‍යන්තර බිත්තියේ (Endometrium) ඇති ග්‍රන්ථිවල වර්ධනය සහ ශ්‍රාවයන් උත්තේජනය කරයි. කෘත්‍රිම හෝමෝන නිසා මෙම උත්තේජනය අසාමාන්‍ය ලෙස දිගුකාලීනව සිදු වන විට, ග්‍රන්ථි අධික ලෙස වර්ධනය වී (Hyperplasia) දියර පිරුණු කෝෂ (Cysts) බවට පත් වේ.

2. ගර්භාෂ බිත්තිවල චලන ස්වභාවය අඩපණ වීම (Myometrial Quiescence)

ස්වාභාවික ගැබ්ගැනීමකදී කළලයට ආරක්ෂාව සැලසීම සඳහා ප්‍රොජෙස්ටරෝන් හෝමෝනය මඟින් ගර්භාෂ බිත්තියේ සිනිඳු පේෂි (Myometrium) ලිහිල් කර, එහි චලනයන් අඩපණ කරයි. නමුත්, මෙම තත්ත්වය දිගින් දිගටම පැවතීම නිසා ගර්භාෂය තුළ එකතු වන ශෛලීය අපද්‍රව්‍ය, සෛල ප්ලස්මා සහ ශ්ලේෂ්මල ද්‍රව්‍ය යාන්ත්‍රිකව පිටතට තල්ලු කර හැරීමේ හැකියාව ගර්භාෂයට අහිමි වේ.

3. ගර්භාෂ මුව ක්‍රියාකාරීව වැසී යාම (Functional Cervical Closure)

හෝමෝන බලපෑම නිසා ගර්භාෂ මුව (Cervix) තදින් වැසී පවතී. මේ හේතුවෙන් ඉහත සඳහන් කළ පරිදි ග්‍රන්ථි මඟින් ශ්‍රාවය වන සියලු දියර වර්ග පිටතට යා නොහැකිව ගර්භාෂ කුහරය තුළම සිරවී පල් වීමට පටන් ගනී.

4. දේශීය ප්‍රතිශක්තිකරණය හීන වීම (Local Immunosuppression)

ප්‍රොජෙස්ටරෝන් හෝමෝනය මඟින් ගර්භාෂය තුළ සුදු රුධිර සෛලවල (Leukocytes) ක්‍රියාකාරිත්වය සහ ආරක්ෂක ප්‍රතිදේහ නිෂ්පාදනය අඩපණ කරයි. මේ නිසා ගර්භාෂය තුළට ඇතුළු වන විෂබීජ විනාශ කිරීමේ ස්වාභාවික ප්‍රතිශක්තිකරණ පලිහ සම්පූර්ණයෙන්ම බිඳ වැටේ.

5. ද්විතීයික බැක්ටීරියා ආසාදනය (Opportunistic Bacterial Colonization)

සත්වයා උත්සන්න අවධියකට (Estrus) පත්වන විට හෝ ඉන් පසුව ගර්භාෂ මුව මඳක් බුරුල් වන කෙටි කාලසීමාව තුළ, යෝනි මාර්ගයේ වෙසෙන සාමාන්‍ය ස්වාභාවික බැක්ටීරියාවක් වන Escherichia coli (E. coli) බැක්ටීරියාව ගර්භාෂය තුළට සංක්‍රමණය වේ. ප්‍රතිශක්තියක් නොමැති, පල්වූ පෝෂ්‍යදායී දියරයෙන් පිරුණු ගර්භාෂය තුළ මෙම බැක්ටීරියා ශීඝ්‍රයෙන් වර්ධනය වී, මුළු දියරයම සැරව (Purulent exudate) බවට පත් කරයි.

සුනඛ සහ බළල් සතුන් අතර පවතින සායනික වෙනස්කම්

මෙම හෝමෝන බලපෑම විශේෂ ද්විත්වය කෙරෙහි බලපාන්නේ වෙනස් ආකාරවලටය:

ලක්ෂණය	සුනඛ සතුන් (Canine)	බළල් සතුන් (Feline)
ස්වාභාවික නැඹුරුතාව	ස්වාභාවිකවම මාස 2ක පමණ දිගු ඩයට්‍රස් (Diestrus) අවධියක් පවතින බැවින්, මෙම රෝගය වැළඳීමේ සහජ අවදානම වැඩිය.	උත්තේජිත ඩිම්බ මෝචකයන් (Induced Ovulators) බැවින්, සමාගමයකින් තොරව සිරුරේ ප්‍රොජෙස්ටරෝන් මට්ටම ඉහළ නොයයි. එම නිසා ස්වාභාවිකව මේ රෝගය වැළඳෙන්නේ කලාතුරකිනි.
එන්නතෙහි බලපෑම	ස්වාභාවිකවම පවතින අධික අවදානම මෙමඟින් තවත් තීව්‍ර කරයි.	බළලුන්ට මෙම එන්නත ලබා දීමෙන්, උන්ගේ සිරුරට සම්පූර්ණයෙන්ම අස්වාභාවික වූ ව්‍යාජ ගැබ්ගැනීම් තත්ත්වයක් (Pseudopregnant state) නිර්මාණය වේ.
අනුබද්ධ අතුරු ආබාධ	ස්ථූලතාව (Weight gain) සහ එන්නත විදින ස්ථානයේ සමේ වර්ණය හා ස්වභාවය වෙනස් වීම.	පයෝමෙට්‍රා තත්ත්වයට අමතරව, දරුණු පියයුරු පටක අසාමාන්‍ය ලෙස වර්ධනය වීම (Fibroadenomatous Mammary Hyperplasia) සහ ඉන්සියුලින් ප්‍රතිරෝධය නිසා දියවැඩියාව (Diabetes Mellitus) වැළඳීමේ අතිශය ඉහළ අවදානමක් පවතී.

නීතිමය තහනම සහ ව්‍යාජ වෛද්‍යවරුන්ගේ (Quacks) බලපෑම

මෙම ඖෂධය මඟින් සතුන්ට සිදුවන දරුණු සත්ව සුබසාධන ගැටලු සහ මරණ අනුපාතිකය සැලකිල්ලට ගනිමින්, පශු වෛද්‍ය බලධාරීන්ගේ මැදිහත්වීම මත ශ්‍රී ලංකා ඖෂධ නියාමන අධිකාරිය (NMRA) විසින් සතුන් සඳහා ඩිපෝ ප්‍රොවේරා ඇතුළු දිගුකාලීන ප්‍රොජෙස්ටරෝන් එන්නත් අලෙවිය සහ භාවිතය සම්පූර්ණයෙන්ම තහනම් කර ඇත.

කෙසේ වුවද, ක්ෂේත්‍රය තුළ සිටින සුදුසුකම් නොලත්, ශ්‍රී ලංකා පශු වෛද්‍ය මණ්ඩලයේ (VCSL) ලියාපදිංචිය නොමැති ව්‍යාජ වෛද්‍යවරුන් (Quack Practitioners) සහ ඇතැම් සත්ව පාලකයන් විසින් තවමත් හොර රහසේ මානුෂීය ෆාමසිවලින් මෙම ඖෂධ ලබාගෙන සතුන්ට විදීමේ නීතිවිරෝධී ක්‍රියාවලියක නිරත වෙති. සත්ව හිමිකරුවන්ගේ නොදැනුවත්කම සහ අඩු පිරිවැය සෙවීමේ නැඹුරුතාව මොවුන් විසින් තම වාසියට යොදා ගනු ලබයි.

විද්‍යාත්මක සහ ආරක්ෂිත විසඳුම

ඕනෑම සුනඛ හෝ බළල් සතෙකුගේ ගහනය පාලනය කිරීම සඳහා ඇති එකම ආරක්ෂිත, විද්‍යාත්මක සහ ස්ථිර විසඳුම වන්නේ සුදුසුකම් ලත් පශු වෛද්‍යවරයෙකු ලවා සිදුකරනු ලබන වන්ධ්‍යාකරණ සැත්කම (Ovariohysterectomy / Spaying) පමණි. මෙම සැත්කම මඟින් ගර්භාෂය සහ ඩිම්බකෝෂ සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් කරන බැවින්, සත්වයාට පසුකාලීනව පයෝමෙට්‍රා වැළඳීමේ අවදානම 100%කින් නැති වන අතර, පියයුරු පිළිකා (Mammary Tumors) ඇතිවීමේ ප්‍රවණතාව ද අවම වේ.

කෙටිකාලීන ලාභය හෝ පහසුව තකා ව්‍යාජ වෛද්‍යවරුන් ලවා මෙවැනි හෝමෝන එන්නත් සුරතලුන්ට ලබා දීමෙන් වළකින ලෙසත්, ඔබේ සුරතලාගේ සෞඛ්‍යය වෙනුවෙන් සැමවිටම ලියාපදිංචි පශු වෛද්‍යවරයෙකුගේ (Registered Veterinary Surgeon) සහාය පමණක් ලබාගන්නා ලෙසත් අවධාරණය කර සිටිමු.